Zuid-Holland maakt bijna een kwart uit van de Nederlandse economie. De regio zet zich in om binnen 5 jaar 5,5 % extra economische groei voor Nederland te realiseren. Daarom steekt Zuid-Holland nu € 6,9 miljoen in het omscholen van 3.000 IT’ers via het subsidieprogramma WE-IT. Onder andere jongeren en mensen uit diverse wijken worden omgeschoold naar een baan in de IT. Eerder deze maand maakte Zuid-Holland al bekend € 1,5 miljoen te steken in het creëren van jongerenwerkplekken.

In 2019 tekenden 66 partijen uit bedrijfsleven, onderwijs en overheid  het Human Capital Akkoord Zuid-Holland. De agenda loopt in ieder geval tot 2024 en de regio heeft zich voor die horizon een aantal concrete doelen gesteld: 85.000 werknemers in staat stellen zich te ontwikkelen, 55.000 werknemers van werk naar werk begeleiden en hierbij 1.000 werkgevers ondersteunen. Zuid-Holland werkt op deze wijze een belangrijk deel van haar arbeidstekort weg.

Via het deelproject WE-IT schoolt Zuid-Holland nu 3.000 mensen extra om richting de IT. Bedrijven die zijn betrokken bij WE IT zijn o.a. Nationale Nederlanden, Aegon, AT&T, NIBC, PostNL, TNO, YES!Delft The Hague, Amazon, Shell, The Hague Security Delta, Gouda Onderneemt en de Rijksoverheid. Zowel binnen de IT-sector als in andere sectoren is er een groot tekort aan goed geschoold personeel. Vorig jaar steeg het aantal IT-vacatures met 27%. Iedere IT-professional kan momenteel kiezen uit vijf openstaande vacatures. Bovendien krijgen ook werkenden in andere functies steeds meer te maken met digitalisering.

Zo krijgen 300 kandidaten scholing via het opleidingsprogramma TechGrounds. Deze opleiding voor mensen uit diverse wijken wil tech en IT toegankelijk maken voor een brede doelgroep. Dankzij subsidie vanuit de Human Capital Agenda kan TechGrounds uitbreiden naar Rotterdam. ICT is samen met Techniek, Onderwijs en Zorg, door het UWV aangeduid als één van de meest kansrijke sectoren om een baan in te vinden.

Projecten die zorgen voor een toekomstbestendige en veerkrachtige arbeidsmarkt zijn essentieel voor onze provincie,” zegt Willy de Zoete, gedeputeerde Provincie Zuid-Holland. “Juist nu is het belangrijk dat mensen met de juiste opleiding weer aan het werk kunnen. Alle partijen die het Human Capital akkoord hebben ondertekend werken samen aan projecten, die dit mogelijk maken. We investeren nu bijna 7 ton om te zorgen dat deze projecten extra mensen kunnen op leiden als IT’er en om te zorgen dat ondernemers in het MKB kunnen digitaliseren.”

Economie Zuid-Holland

De coronacrisis en de onvermijdelijke economische crisis die daarop volgt, trekken een zware wissel op de Nederlandse en Zuid-Hollandse economie. Hoe hard die klap is, hangt niet alleen af van de lastig te voorspellen impact van Covid-19. Het hangt ook samen met de uitgangspositie van de regionale economie. In deze serie onderzoeken we daarom hoe de Zuid-Hollandse economie ervoor staat op vier verschillende thema’s: economie, innovatie, human capital en de technologische industrie. Deze vierde en laatste editie gaat in op de kansen en risico’s die wij zien voor de Zuid-Hollandse technologische industrie.

Lees hier deel #1deel #2 en deel #3 van het vierluik

In de vorige drie artikelen in dit vierluik, hebben we benoemd dat er in Zuid-Holland grote kansen liggen. De regio is goed gepositioneerd om in verschillende technologievelden een leidende rol in innovatie te pakken. Hoewel de regionaal-economische potentie groot is, tonen de economische cijfers van de afgelopen jaren dat Zuid-Holland economisch achterblijft bij vergelijkbare regio’s. De afgelopen vijf jaar is de Zuid-Hollandse economie met een gemiddelde jaarlijkse groei van 1,3 procent minder hard gegroeid dan andere grootstedelijke Europese regio’s. Die lieten een gemiddelde groei zien van 2,6 procent per jaar. De gemiddelde arbeidsproductiviteitsgroei over de hele economie van Zuid-Holland was de afgelopen vijf jaar zelfs negatief, terwijl die in de benchmarkregio’s en in Nederland als geheel is gestegen.

Figuur 1. Economische groei 2014-2019 en 2019. Gemiddelde jaarlijkse groei bruto regionaal product (marktprijzen 2018) Zuid-Holland (NEO Observatory, 2020).

Om het onbenut potentieel de komende jaren te benutten, zien we kansen voor technologische industrie. In Nederland laat die sector als enige al jaren een stevige exportgroei zien (figuur 2), zowel in machines en onderdelen als in hoogwaardige kunststoffen was de groei de afgelopen drie jaar circa 30 procent. Andere sectoren, zoals landbouw, farmacie en food, vertonen geen of nauwelijks groei of zelfs een forse daling.

Figuur 2. Verdiensten aan de export van Nederlandse makelij, top 10 (bron: CBS).

Ook in Zuid-Holland zitten tal van technologische bedrijven die groeicijfers in de dubbele digits hebben laten zien, zoals Lely Industries (melkrobots), Quooker (keukenartikelen), D.O.R.C. (medische instrumenten) en Ampelmann (maritiem). Sterker nog, met ruim 3.400 bedrijven met meer dan 5 werknemers is Zuid-Holland de regio met het hoogste aantal bedrijven in de technologische industrie, meer dan Noord-Brabant (ca. 3.200) en Noord-Holland (ca. 2.700). De Technologische Industrie in Zuid-Holland kan flink groeien en daarmee het verdienvermogen van de provincie en dus Nederland significant vergroten. Dit aantal groeit bovendien harder dan in andere regio’s, niet in de laatste plaats door de impulsen van incubators als YES!Delft, wereldwijd de #2 incubator voor technologische bedrijven. TU Delft en TNO vormen een bron van kennis en kunde én van een continue stroom start-ups. Opmerkelijk genoeg is de arbeidsproductiviteit in de Zuid-Hollandse technologische industrie het hoogste van Nederland en groeit deze ook door.

Maar niet alleen de omvang van de Zuid-Hollandse technologische industrie doet ertoe. In het tweede artikel in deze reeks lieten we al zien dat veel van de Technisch Weekblad Top-30 meest innovatieve bedrijven een vestiging heeft in Zuid-Holland. De innovatieve oplossingen die deze technologische bedrijven ontwikkelen kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van de transitieopgaven waar de regio en de rest van de wereld voor staan.

Het potentieel van de technologische industrie benutten

Ondanks deze concentratie van kennisinstellingen en hoogwaardige innovatieve bedrijven, blijft de groei van de regio dus fors achter bij de prestaties van vergelijkbare grootstedelijke Europese regio’s. De werkloosheid is er hoger dan elders in Nederland, zeker in Rotterdam en Den Haag. En de arbeidsmobiliteit is relatief laag: men stapt niet over naar andere sectoren. Voor de coronacrisis werd de groei van een kwart van de hightech bedrijven geremd door een tekort aan geschoold personeel; tegelijkertijd zaten mensen uit andere sectoren waar het minder goed ging thuis op de bank. Dit wijst op een van de grootste zwaktes in de Zuid-Hollandse economie: de sterke sectorale onderverdeling.

Sectoren als petrochemie, haven, maritiem, tuinbouw, medtech en ruimtevaart zijn in Zuid-Holland zo groot dat een sterke sectorale organisatie mogelijk is –  en dat heeft die sectoren in het verleden geen windeieren gelegd. Maar in de dynamische economie van vandaag de dag is sectorale organisatie niet langer toereikend. Kennisontwikkeling, kruisbestuiving  en arbeidsmobiliteit tussen sectoren is essentieel om concurrerend te blijven. Door de technologische industrie, toeleverancier aan al die sectoren, beter onderling te verbinden, kan allicht een begin worden gemaakt aan het doorbreken van de muren tussen de sectoren.

Wat verder opvalt als we de technologische industrie in Zuid-Holland beschouwen, is dat de gemiddelde bedrijfsomvang klein is en dat de gemiddelde omzet per vestiging lager ligt dan in andere regio’s (zie figuren 3 en 4). In totaal werken er 110.000 mensen bij 31.000 bedrijven, alle ZZP-ers en andere bedrijven met minder dan 5 werknemers meegerekend. Dat komt deels door het aantal start-ups, maar ook bij mkb-ers die al langer bestaan zien we weinig groeiambitie. Kleine bedrijven hebben minder diepe zakken om radicale innovatie te realiseren, kunnen minder investeren in middelen die de arbeidsproductiviteit verhogen en zijn niet in de positie om leiderschap op zich te nemen.

Daar raken we het derde zwaktepunt: er staan in bedrijfsleven en kennisinstellingen te weinig mensen op die het leiderschap naar zich toe trekken – en gegund krijgen. Wellicht spelen hier opnieuw het sectorale denken en een gebrek aan ambities een rol. Ongetwijfeld is ook de sterke interne gerichtheid van bedrijven en kennisinstellingen in Zuid-Holland een factor. Dergelijke culturele factoren spelen zeker een rol en zijn wel aan het veranderen, maar dat vergt tijd. In een onderzoek uitgevoerd door Berenschot zien we ook bij de technologische bedrijven in Zuid-Holland dat zij elk een eigen kring van klanten en toeleveranciers hebben waar maar heel beperkt overlap tussen zit.

Figuur 3. Aantal werknemers Technologische Industrie naar werknemersklasse (bron: CBS, bewerking Berenschot).

Figuur 4. Gemiddelde omzet per vestiging technologische industrie per regio (bron: CBS, bewerking Berenschot).

Kansen voor de technologische industrie

De Zuid-Hollandse technologische industrie biedt kortom grote kansen voor het regionale en Nederlandse verdienvermogen. Om dat potentieel te benutten wordt er op dit moment de ActieAgenda voor de Technologische Industrie in Zuid-Holland opgesteld. De basis daarvoor is het genoemde onderzoek van Berenschot dat in opdracht van de Economic Board Zuid-Holland, Holland Instrumentation en InnovationQuarter is uitgevoerd. Met de ActieAgenda  zetten bedrijven, kennisinstellingen en publieke partijen uit Zuid-Holland de eerste stap om dat potentieel te benutten en de kansen voor de technologische industrie te pakken.

Uiteindelijk zijn het ondernemers die de kansen moeten pakken en verzilveren. Daarom zijn ondernemers van bedrijven als Batenburg Techniek, Krohne, Technolution, Airbus Defence and Space, Oceanco, Shell, Lely Industries, Festo, Boers en co, Hittech en vele anderen in de lead bij het samenstellen van de ActieAgenda. De gezamenlijk ambitie is fors: de omzet van de Technologische Industrie in Zuid-Holland in 2030 verdubbelen tot 50 miljard euro per jaar. Dit kan 30.000 nieuwe banen opleveren.

De komende tijd wordt de ActieAgenda Zuid-Holland afgerond. Op hoofdlijnen zal die bestaan uit vier actielijnen, die onderling sterk samenhangen en allemaal tot doel hebben om het technologische industrie ecosysteem verder te versterken:

  1. Nieuwe waardesystemen: een ecosysteembenadering om innovatie te versnellen in een beperkt aantal nieuwe waardesystemen die cross-overs vormen tussen sectoren maken een  snelle groei van omzet en export mogelijk. Denk hierbij aan het benutten van robotica in de tuinbouw , logistiek en retail.
  2. Digital Supply System: digitalisering van de maakprocessen tussen machines, in hele fabrieken en tussen fabrieken vereisen innige samenwerking tussen bedrijven en maken een ongekende groei van arbeidsproductiviteit mogelijk.
  3. Human Capital: vergroten van de instroom van technologische opleiding en versterking van de bij-, na- en herscholing van werknemers is nodig om die nieuwe producten te kunnen ontwerpen en maken en  om de verwachte groei in werkgelegenheid waar te maken.
  4. Netwerken, hotspots en branding: een sterker onderling netwerk is nodig om dit alles voor elkaar te krijgen. In de brede en diverse economie die Zuid-Holland is, is het goed om dat te doen rondom lokale knooppunten: innovatiehotspots zoals Technology Park Ypenburg, waar een bepaalde technologie (in dit geval: nieuwe materialen) centraal staat voor cross-sectorale toepassingen.

De ActieAgenda is op dit moment in ontwikkeling. Tijdens de eerstvolgende regionale online executive meeting (ROEM) die plaatsvindt in januari wordt de voorlopige ActieAgenda gepresenteerd en kunnen Zuid-Hollandse partijen hierover meepraten. Wilt u hierbij zijn of wilt u meedenken? Neem dan contact op met Anton Duisterwinkel.

Jongere aan het werk

Jongeren betalen de prijs van de coronacrisis. De groei in werkgelegenheid onder jongeren tot 25 jaar is zo’n 8% lager dan bij andere leeftijdscategorieën. In Zuid-Holland gaat het om 35.000 jongeren die op dit moment moeilijk aan een baan kunnen komen. Daarvan zijn de vooruitzichten voor 14.000 van hen echt slecht, omdat ze in een sector zijn opgeleid die het tijdens en na de coronacrisis extra moeilijk hebben. “Als we nu niets doen, dan creëren we een generatie met torenhoge schulden,” zegt Jeffrey van Meerkerk, voorzitter van de Zuid-Hollandse taskforce Human Capital. Zuid-Holland start nu een unieke pilot en steekt €1,5 miljoen in startersbanen voor mbo- en hbo-opgeleide jongeren. “We zijn in gesprek met het Rijk om onze pilot landelijk op te schalen. Dan kunnen we geen 150 maar 1500 jongerenwerkplekken creëren.” De pilot is onderdeel van de Zuid-Hollandse GroeiAgenda.

“Het bedrijfsleven zit in een klem,” zegt Jeffrey van Meerkerk, voorzitter van de taskforce Human Capital Zuid-Holland en mede-initiatiefnemer van het plan. “Bedrijven moeten nu bezuinigen op hun flexibele schil – en vaak betekent dat op jong talent. Maar binnen een jaar, als er een vaccin is, verwachten we dat diezelfde bedrijven juist weer staan te springen om jong talent. Die periode willen wij overbruggen. Door de coronacrisis verandert werk sneller en daarom moet er meer aandacht zijn voor de ontwikkeling van skills van mensen.”

Zuid-Hollandse pilot opschalen naar heel Nederland

Als eerste regio in Nederland start Zuid-Holland nu een pilot om in ieder geval 150 jongerenwerkplekken te creëren. Vanaf januari 2021 kunnen bedrijven subsidie aanvragen om een startende jongere een jaar lang een arbeidscontract aan te bieden. Hiervoor krijgt het bedrijf een tegemoetkoming van 20% van het bruto jaarsalaris. Hierbij geldt de voorwaarde dat het bedrijf actief is in of gerelateerd aan een toekomstbestendige sector (Life Sciences & Health, cybersecurity, hightech-maakindustrie, tuinbouw en/of haven) en/of bijdraagt aan de transities digitalisering, energietransitie en circulaire economie.

“We zijn momenteel in gesprek met het Rijk om onze pilot op te schalen naar de rest van Nederland. Dan kunnen er geen 150, maar 1500 jongerenwerkplekken gecreëerd worden,” zegt Jeffrey van Meerkerk.

De jongerenwerkplekken zijn onderdeel van de Zuid-Hollandse GroeiAgenda. Daarmee wil Zuid-Holland binnen 5 jaar 5,5% extra economische groei voor Nederland realiseren. Dat betekent over 5 jaar € 11 miljard en over 10 jaar € 24 miljard extra BBP voor Nederland. #Zuid-Holland4NL

Geen reguliere vacature vervullen

Het bedrijf mag er geen reguliere vacature mee invullen en moet bereid zijn om de jongere minimaal een jaar lang in dienst te nemen. “Jongeren die op of na 1 maart 2020 minimaal een mbo-3-diploma en maximaal een hbo-diploma hebben behaald en minder dan een jaar relevante werkervaring hebben, komen in aanmerking. We richten ons op jongeren die op dit moment moeizaam aan een baan komen. Dit geldt in principe voor alle sectoren, uitgezonderd jongeren met een IT-, onderwijs- of zorg-achtergrond. In IT, onderwijs en zorg zijn overigens kansen op banen genoeg,” zegt Ron Bormans, mede-initiatiefnemer van het plan en bestuursvoorzitter van de Hogeschool Rotterdam. “Na selectie en matching bekijken we of de jongere bij- of omscholing nodig heeft en daarna zorgen we voor goede begeleiding van de jongere gedurende het jaar.”

Taskforce Human Capital springt in op coronaproblematiek

De provincie Zuid-Holland investeert €1,5 miljoen in deze subsidie voor jongerenwerkplekken. “Met de Human Capital Agenda Zuid-Holland werken we aan een betere arbeidsmarkt. Hierbij zetten we vooral in op het terugdringen van tekorten aan technici en IT’ers en het stimuleren van Leven Lang Ontwikkelen van werknemers,” zegt Willy de Zoete, gedeputeerde bij de provincie Zuid-Holland. “Door de coronacrisis zien we echter dat jongeren hard geraakt worden. Daar willen we als provincie op inspelen met dit Jongeren Werkplan.”

Over het Human Capital Akkoord Zuid-Holland

Zuid-Holland kampt met de grootste arbeidstekorten van Nederland. Op 24 juni 2019 tekenden 66 partijen uit bedrijfsleven, onderwijs en overheid daarom het Human Capital Akkoord Zuid-Holland. Samen committeren deze partijen zich aan harde doelstellingen omtrent (om)scholing van personeel, het aan het werk helpen van niet-werkenden en het aantrekken van internationaal talent.

De agenda loopt in ieder geval tot 2024 en de regio heeft zich voor die horizon een aantal concrete doelen gesteld. Zo gaat de regio 40.000 werknemers in staat stellen zich te ontwikkelen, 55.000 werknemers de overstap laten maken naar een andere sector en 20.000 deeltijdwerkers die meer willen werken, aan werk helpen.

In het deelakkoord WE-IT zet Zuid-Holland zich momenteel in om 3000 extra IT’ers op te leiden.

En vanaf januari start Zuid-Holland de unieke pilot om ‘Jongeren-werkplekken’ te creëren. Die pilot wil ze opschalen naar heel Nederland. Dat betekent geen 150, maar 1500 werkplekken.

“De EBZ draait ondanks de beperkingen die Corona ons oplegt op volle toeren. De afgelopen maanden is samen met belangrijke partners in de provincie Zuid-Holland gewerkt aan een ambitieuze groeiagenda inspelend op het investeringsfonds (in de wandelgangen het Wobke-Wiebesfonds) dat het kabinet in het leven heeft geroepen om innovatie en groei een grote impuls te geven en daarmee ons toekomstig verdienvermogen als Nederland significant te vergroten.”

“De kracht van Zuid-Holland wordt duidelijk als wij in deze complexe en belangrijke provincie de krachten bundelen en gezamenlijk optrekken in de vraag naar kansen voor de toekomst. Samen met de vele partijen die aangesloten zijn bij de Economic Board Zuid-Holland, de metropoolregio Rotterdam/den Haag, bedrijven en kennisinstellingen is deze groeiagenda ontwikkeld. Juist het feit dat wij de krachten bundelen is een belangrijke stap voorwaarts. Zuid-Holland is een belangrijk deel van de economische motor van ons land en investeringen in die regio zullen onze gehele economie ten goede komen. In die groeiagenda zijn 5 ecosystemen benoemd te weten: Uitbouwen kennis- en innovatie ecosystemen met proposities op het gebied van AI, Quantum, biotech en medtech. Versterken regionale waardeketens met proposities op het gebied van smart manufacturing. Vernieuwen energie-infrastructuur met de focus op waterstof- en electrificatieindustrie. Moderne vormen van metropolitaan OV en verstedelijking. Intensivering van een leven lang ontwikkelen waardoor mensen in zichzelf kunnen blijven investeren en de aansluiting bij de arbeidsmarkt behouden.”

“Ik ben ervan overtuigd dat wij met elkaar op die manier in de komende jaren een forse impuls aan het groeivermogen van Zuid-Holland kunnen geven en daarmee een impuls kunnen geven aan onze nationale welvaart en ik ben er trots op dat wij in staat zijn om met elkaar deze ambities verder uit te werken en zo de kracht van deze regio ten volle kunnen benutten.”

 

Jaap Smit

De economie in Zuid-Holland had een goede uitgangspositie aan het begin van de Covid-19-crisis. Dat blijkt uit de jaarlijkse Economische Monitor 2020 die deze week door de Economic Board Zuid-Holland is gepresenteerd. “Het aantal scale-ups en buitenlandse investeringen laten een stijgende lijn zien en de regio heeft een uitstekende kennisbasis”, zegt Jan Jacob Vogelaar, de opsteller van de Monitor. Hoewel Zuid-Holland iets minder hard getroffen wordt dan andere regio’s, verwacht hij wel een forse terugslag in 2020 en 2021. “We denken dat de economie met ca. 10 mld euro zal krimpen.”

 

Grote veranderingen op de arbeidsmarkt 

Door de covid-19-maatregelen is de situatie op de arbeidsmarkt nu al sterk veranderd. Vorig jaar ervoer een kwart van de Zuid-Hollandse bedrijven een tekort aan arbeidskrachten als een belemmering voor groei. Inmiddels is dat aantal fors gedaald naar een kleine 9%. Vogelaar: “Een belangrijke kanttekening hierbij is dat er zeker nog bedrijven zijn die arbeidstekorten als een belemmering ervaren. De behoefte aan cybersecurity en software ontwikkelaars blijft onverminderd hoog. Het aantal WW-uitkeringen toegenomen met bijna 12.000, een stijging van 25%. Veel van deze uitkeringen gaan naar jongeren met flexcontracten die hun baan hebben verloren.  

Brede welvaart vraagt investeringen 

De Monitor presenteert voor het eerst ook cijfers over brede welvaart. Uit deze cijfers, verzameld door PBL, blijkt dat de kwaliteit van leven in Zuid-Holland onder het Nederlands gemiddelde ligt. EBZ-secretaris Linco Nieuwenhuyzen: “Deze cijfers onderstrepen het belang van de Groeiagenda Zuid-Holland, die de regio momenteel opstelt. Samenhangende investeringen in kennis, maakindustrie, energietransitie, scholing, bereikbaarheid en woningbouw zijn nodig.” 

‘Right to play’ op technologievelden van groot maatschappelijk belang 

De Economische Monitor 2020 besteedt extra aandacht aan het technologieprofiel van de regio, een belangrijke basis voor investeringen in meer welvaart. Uit onderzoek van RVO blijkt dat Zuid-Holland goede papieren heeft binnen technologievelden die de komende jaren van groot maatschappelijk en economisch belang zijn. “Vooral op quantumtechnologie, fotonica en life sciences heeft de regio een ‘right to play’, bijvoorbeeld binnen voorstellen voor het Groeifonds”, zegt Jan Jacob Vogelaar. 

Zuid-Holland: groeimotor van de Nederlandse economie 

Zuid-Holland is een belangrijke motor van de Nederlandse economie. Op gebied van export, innovatie en werkgelegenheid draagt de regio Zuid-Holland meer dan 20% bij aan het nationale totaal. De regio was in 2019 de regio met het hoogste aantal venture capital investeringen in Nederland. Projecten met 135 buitenlandse bedrijven resulteerden in 6120 extra banen en 665 miljoen euro aan investeringen, een forse stijging ten opzichte van 2018. 

Terugkijken: Webinar Zuid-Holland sterker uit de crisis

“De uitdagingen en te nemen acties die het kabinet signaleert, herkennen we,” zegt vice-voorzitter Martin van Gogh.

De coronacrisis en de onvermijdelijke economische crisis die daarop volgt, trekken een zware wissel op de Nederlandse en Zuid-Hollandse economie. Hoe hard die klap is, hangt niet alleen af van de lastig te voorspellen impact van Covid-19. Het hangt ook samen met de uitgangspositie van de regionale economie. In deze serie onderzoeken we daarom hoe de Zuid-Hollandse economie ervoor staat op vier verschillende thema’s: economie, innovatie, human capital en de technologische industrie. Deze derde editie gaat in op de kansen en risico’s die wij zien voor de Zuid-Hollandse arbeidsmarkt.

 

Lees hier deel #1 en deel #2 van het Vierluik.

 

Hoe staat de Zuid-Hollandse arbeidsmarkt ervoor en wat kunnen we verwachten?

Vanuit de Economic Board Zuid-Holland en InnovationQuarter zien wij het versterken van het regionale ecosysteem voor ondernemerschap als een belangrijk doel (zie figuur 1). Een goed functionerende arbeidsmarkt waarop voldoende talent beschikbaar is, is een essentiële randvoorwaarde voor kennisinstellingen en ondernemingen om te floreren. De afgelopen jaren was toegang tot talent structureel één van de grootste uitdagingen voor Zuid-Hollandse bedrijven. Eind 2019 gaf bijna een kwart van de Zuid-Hollandse bedrijven last te ondervinden van de beperkte toegang tot talent, zo bleek uit de regionalisering van de conjunctuurenquête van het CBS. Een belangrijke interventie die in 2019 mede om die reden is gepleegd is het Human Capital Akkoord. Het akkoord is erop gericht om arbeidstekorten terug te dringen en een leven lang ontwikkelen te stimuleren. 

 

Met de uitbraak van Corona is de arbeidsmarkt fors veranderd en het percentage bedrijven dat wordt belemmerd door een arbeidstekort fors gedaald. De vraag naar personeel neemt in algemene zin af en het aanbod van personeel neemt toe, omdat bedrijven personeel laten gaan. Dat heeft niet alleen consequenties voor bedrijven, maar ook voor individuele mensen. Naast randvoorwaardelijk voor innovatief ondernemerschap in de regio, heeft de arbeidsmarkt in brede zin een directe impact op de welvaart en het welzijn van mensen. Om inzicht te krijgen in het functioneren van de Zuid-Hollandse arbeidsmarkt in tijden van corona bespreken we in dit artikel een aantal indicatoren.

Ecosysteeminterventies

Figuur 1. IQ-perspectief op ecosysteemdenken, bewerking van Stam (2014).

Voordat we ingaan op de regionale cijfers kijken we eerst naar de wereldwijde ontwikkelingen. Dit doen we naar aanleiding van een analyse die ManpowerGroup heeft gemaakt op basis van 59.000 interviews met werkgevers in 43 landen, zie figuur 2. Hieruit blijkt dat meer werkgevers denken dat het herstel van de arbeidsmarkt langer gaat duren. In april dacht nog 54% dat de arbeidsmarkt in april 2021 weer hersteld zou zijn, nu denkt nog maar 31% dat. Daarnaast geeft 60% van de werkgevers aan dat ze werknemers die nu minder of niet meer werken, weer fulltime werk kunnen bieden; 19% van de werkgevers zal minder uren hebben, 9% zal niet alle werknemers terughalen en 12% heeft nog niet besloten. Tot slot geeft 59% van de werkgevers aan dat ze flexibele werkmogelijkheden ook voor de lange termijn zullen blijven aanbieden.

Figuur 2. Q4 global outlook, Augustus 2020 (ManpowerGroup, 2020)

Daarnaast heeft de coronacrisis invloed op de skills van werknemers, zie figuur 3. We zien de grootste personeelsverschuiving en herschikking van vaardigheden sinds de Tweede Wereldoorlog. De tekorten in de techniek lopen verder op, de vraag naar cybersecurity, softwareontwikkeling en data-analisten gaat onverminderd door. Daarnaast is er een stijgende vraag naar werknemers en leiders met goede soft skills. Werknemers geven aan veel waarde te hechten aan ontwikkeling en beseffen dat skills de mogelijkheid bieden om helder te krijgen waar en hoe ze in de toekomst gaan werken. Tot slot zijn werknemers meer op zoek naar steun bij hun werkgever om hun skills te ontwikkelen, hebben ze meer mogelijkheden om op verschillende plekken te werken en ervaren ze meer flexibiliteit.

Figuur 3. Hoe de coronacrisis de gevraagde skills verandert (Manpowergroup, 2020)

Dan zoomen we nu verder in op de regionale cijfers. Een eerste indicator die een beeld geeft van de snelle veranderingen op de arbeidsmarkt is het aantal WW-uitkeringen, waarover we op het moment van schrijven data hebben tot en met augustus 2020. Zoals is te zien in figuur 4 is de dalende trend die voor Corona was ingezet omgeslagen naar een stijging. In juli stond het aantal WW-uitkeringen in Zuid-Holland op 62.355 en de verwachting is dat dit verder zal oplopen.

Figuur 4. WW-uitkeringen Zuid-Holland (UWV, 2020; bewerking Zuid-Hollandinzicht.nl).

De toename van WW-uitkeringen roept de vraag op wat de achtergrond is van mensen in de WW. Figuur 4 laat zien dat van de lopende WW-uitkeringen de meeste mensen een bedrijfseconomisch of administratief beroep hebben. In juni zijn dat er ruim 13.000. Dit zijn voornamelijk ondersteunende administratieve functies zoals secretaresse, financieel-administratief medewerker en medewerker personeelsadministratie, niet direct functies die door de coronacrisis worden geraakt. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat bedrijven op deze functies bezuinigen vanwege de coronacrisis. Dat commerciële en dienstverlenende beroepen de op twee na grootste categorie zijn ligt meer in de lijn der verwachting. Onder andere horecamedewerkers, schoonmakers en verkoopmedewerkers vallen binnen deze categorie.

 

Naast een oververtegenwoordiging van bepaalde beroepsgroepen blijkt dat het aantal WW-uitkeringen met name is toegenomen onder jongeren tot 27 jaar. In februari waren er nog 3.758 jongeren met een WW-uitkering, in juli was dat aantal al ruim verdubbeld naar 8.910. Een verklaring hiervoor is dat relatief veel jongeren flexcontracten (uitzendkrachten, oproepkrachten, tijdelijke contracten) hebben en daarmee als eerste bij de werkgever weg moeten in tijden van crisis.

Figuur 5. Lopende WW-uitkeringen Zuid-Holland naar beroepsklasse in augustus 2020 (UWV, 2020; bewerking Zuid-Hollandinzicht.nl).

Een laatste indicator die inzicht biedt in de effecten van corona op de arbeidsmarkt is het aantal bijstandsuitkeringen. Op het moment van schrijven is er toegang tot data tot en met april 2020. Net als voor de WW-uitkeringen zien we dat het aantal bijstandsuitkeringen na een langere periode van afname in maart 2020 weer licht is gestegen tot 93.380 uitkeringen in Zuid-Holland. De verwachting is dat dit aantal inmiddels fors is gestegen en de komende maanden verder zal stijgen. Enerzijds omdat sommige mensen die hun baan zijn kwijtgeraakt geen recht hebben op een WW-uitkering. Anderzijds omdat mensen met een relatief korte periode recht op een WW-uitkering (3 maanden) vervolgens in een bijstandsuitkering terechtkomen.

Figuur 6. Bijstandsuitkeringen Zuid-Holland (CBS, 2020; bewerking Zuid-Hollandinzicht.nl).

Online vacatures

Waar uitkeringen iets zeggen over de aanbodzijde van de arbeidsmarkt, geven vacatures een beeld van de vraagzijde. Op het moment van schrijven is er data beschikbaar tot en met september 2020. Op basis van figuur 7 ontstaat het beeld dat het aantal vacatures in vrijwel alle beroepsgroepen daalt ten opzichte van een jaar eerder. Voor verkoopmedewerkers detailhandel, software- en applicatieontwikkelaars en databank- en netwerkspecialisten zien we een stijging ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. De meeste vacatures zijn er op dit moment in de beroepsgroepen 

verkoopmedewerkers detailhandel en software- en applicatieontwikkelaars, allebei zo’n 600. Daarbij moet de kanttekening worden geplaatst dat lang niet alle bedrijven al hun vacatures online zetten, met name IT-gerelateerde vacatures. Sommige bedrijven weten dat de kans op een reactie zo klein is, dat ze niet – meer – de moeite nemen om de vacature online te zetten.

Figuur 7. Online vacatures Zuid-Holland naar beroepsgroep (Textkernel, 2020; bewerking Zuid-Hollandinzicht.nl).

Kijken we naar het aantal nieuwe online vacatures per sector dan zien we dat er nog veel vacatures zijn in de detailhandel, zorg en specialistische dienstverlening (o.a. boekhouders, accountants en ingenieurs) (zie figuur 8). In de specialistische en zakelijke dienstverlening zien we zelfs een stijging ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. We zien een daling in de meeste andere sectoren. Verrassend genoeg zien we een stijging in de sector cultuur, sport en recreatie.

Figuur 8. Nieuwe online vacatures Zuid-Holland per sector (Textkernel, 2020; bewerking Zuid-Hollandinzicht.nl).

Een nadere blik op de technische beroepen laat zien dat er vooral veel nieuwe online vacatures voor machinemonteurs zijn. Ook voor procesoperators, elektriciens & elektronicamonteurs, ingenieurs en technici bouwkunde & natuur zijn veel vacatures.

Hoe de Zuid-Hollandse arbeidsmarkt zich de komende periode precies zal ontwikkelen is lastig te zeggen en hangt deels samen met het moment waarop er een vaccin beschikbaar komt. Maar met de kennis van nu is de verwachting in ieder geval dat de werkloosheid in Zuid-Holland de komende tijd verder gaat oplopen. Een raming van onderzoeksbureau NEO Observatory (2020), uitgevoerd in opdracht van de Provincie Zuid-Holland, Economic Board Zuid-Holland, InnovationQuarter en de gemeenten Den Haag en Rotterdam, bevestigt dat beeld. De onderzoekers verwachten een toename van de regionale werkloosheid van 3,9 procent in 2019 naar 6,4 procent in 2020. De verwachting is dat de werkloosheid verder zal oplopen tot 7,5 procent in 2021. Zolang er geen vaccin is zullen veel bedrijven in de meeting industry (horeca, toerisme, cultuur, vrijetijdseconomie) bijzonder zwaar blijven hebben.

Concrete kansen voor de Zuid-Hollandse arbeidsmarkt

De economische stagnatie heeft grote gevolgen voor de Nederlandse en Zuid-Hollandse arbeidsmarkt. Een louter somber beeld is echter te beperkt en doet geen recht aan de kansen die er ook op dit moment nog zijn in bepaalde sectoren. In sectoren als de detailhandel, zorg en specialistische dienstverlening zijn nog voldoende vacatures en is er nog volop behoefte aan goed geschoold personeel in toekomstbestendige sectoren, zoals technici en IT-professionals. Juist nu liggen er kansen om (jonge) mensen bij te scholen en om te scholen richting toekomstbestendige tekortsectoren.

Meerdere partijen hebben de bijl er niet bij neergelegd en zijn initiatieven gestart om deze kansen te benutten. We lichten er drie uit:

Het Human Capital Akkoord: misschien wel relevanter dan ooit. Het Human Capital Akkoord Zuid-Holland speelt onder andere het project WE IT op de geschetste kansen in. Hier worden mensen bij de ICT Praktijk Academie in twee jaar (associate degree) of vier jaar (volledige hbo) opgeleid tot IT-professional. Het traject start een bootcamp van twee maanden, waarna deelnemers vier dagen in de week bij een werkgever gaan werken en één dag opleiding volgen. Een ander voorbeeld is TechGrounds, waarbij mensen in zes maanden tijd worden opgeleid tot webdeveloper en vervolgens naar werk worden begeleid. Voor jonge mensen is er The Young Digitals, waarbij jonge mensen middels een tien-weken durende training opgeleid tot digital marketeer.

Young Professional Kickstart. Verder wordt momenteel het project Young Professional Kickstart verder uitgewerkt. Hierbij worden jongeren voor minimaal een jaar gekoppeld aan een Zuid-Hollandse werkgever, waarbij de werkgever een tegemoetkoming voor de loonkosten ontvangt. Het doel van dit programma is om in de komende periode 150 jongeren te matchen aan Zuid-Hollandse werkgevers.

Actieplan: behoud mbo-stages en leerbanen. De Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) heeft een actieplan gepresenteerd om ervoor te zorgen dat iedere mbo-student in het komend schooljaar aan een stage of leerbaan aan de slag kan. Eind augustus waren er in Zuid-Holland ruim 4.200 stages en leerbanen te kort in Zuid-Holland. Daarnaast heeft het ministerie van OCW de tegemoetkoming voor bedrijven verhoogd. Hiervoor gelden drie criteria: de arbeidsmarktperspectieven voor mbo’ers moeten goed zijn, de sector is conjunctuurgevoelig of er komen veel contactberoepen voor, en de sector wordt voornamelijk privaat gefinancierd. Voor de sectoren landbouw, horeca en recreatie is eerder al extra budget ter beschikking gesteld.

De coronacrisis en de onvermijdelijke economische crisis die daarop volgt, trekken een zware wissel op de Nederlandse en Zuid-Hollandse economie. Hoe hard die klap is, hangt niet alleen af van de lastig te voorspellen impact van Covid-19. Het hangt ook samen met de uitgangspositie van de regionale economie. In deze serie onderzoeken we daarom hoe de Zuid-Hollandse economie ervoor staat op vier verschillende thema’s: economie, innovatie, human capital en de technologische industrie. Deze tweede editie gaat in op de urgentie van innovatie en de uitgangspositie van Zuid-Holland. Op basis van uniek maatwerkonderzoek van het gebruik van nationale innovatie-instrumenten door RVO geven we inzicht in het technologieprofiel van de regio en in samenwerkingsrelaties.

 

Lees hier deel #1 en deel #3 van het Vierluik.

 

Waarom innovatie juist nu van belang is

Het Zuid-Hollandse bedrijfsleven, onderwijs en overheden hebben in potentie alles in huis om een innovatieve topregio zijn. De kennisdichtheid is enorm met toonaangevende kennisinstellingen en er is veel hoogwaardige bedrijvigheid binnen een breed scala aan sectoren. Ondanks dat potentieel zien we dat de Zuid-Hollandse economie op punten achterblijft bij vergelijkbare regio’s en constateren we dat bijna 30% van de Nederlandse CO2-uitstoot in Zuid-Holland wordt uitgestoten. De regio staat voor enorme innovatie- en transformatieopgaven om op een hoger economisch groeipad te komen en bij te dragen aan de maatschappelijke transities.

De corona-uitbraak en de daarop volgende economische crisis maken de noodzaak om te innoveren alleen maar groter. De afgelopen jaren liep de arbeidsproductiviteitsgroei in Nederland en Europa al fors terug en het risico is dat een economische crisis dat verergert, bijvoorbeeld omdat R&D-budgetten worden gekort in tijden van crisis (Trouw, 2020). Maar innovatie is niet alleen van belang voor het veilig stellen van ons verdienvermogen. Uiteindelijk is innovatie ook cruciaal om welzijn en de kwaliteit van leven op een betaalbare wijze te verbeteren. In lijn met die gedachte stelde TNO (2020) onlangs voor dat Nederland zich uit de crisis innoveert.

Figuur 1. De arbeidsproductiviteitsgroei in Nederland loopt al jaren terug (Trouw, 2020).
Figuur 1. De arbeidsproductiviteitsgroei in Nederland loopt al jaren terug (Trouw, 2020).

Hoe staat de Zuid-Hollandse economie ervoor op het gebied van innovatie en wat kunnen we verwachten?

Uitgaven aan R&D (research and development) geven een beeld van het innovatievermogen van een regio. Uit eerder onderzoek weten we dat Zuid-Holland name op het gebied van publieke R&D ruim bovengemiddeld scoort. In 2017 werd ruim 27 procent van de Nederlandse publieke R&D in Zuid-Holland gedaan, gevolgd door Noord-Holland met 19,5 procent. Het hoge percentage publieke R&D is een logisch gevolg van de aanwezigheid van drie topuniversiteiten en verschillende leidende kennisinstellingen, zoals TNO. Private R&D uitgaven blijven met slechts 17,2 procent in 2017 achter bij het Nederlandse gemiddelde – ter vergelijking: Zuid-Holland is goed voor zo’n 21 procent van het Nederlandse BBP. Op basis van de inzet van R&D personeel ontstaat een vergelijkbaar beeld (zie figuur 2).


Figuur 2. Publiek en privaat R&D personeel per provincie (CBS).

Een blik op de meest recente uitgave van de R&D Top-30 van het Technisch Weekblad en WBSO-data naar COROP regio verfijnt dat beeld enigszins. Het Technisch Weekblad (2020) inventariseert jaarlijks een wat de meest innovatieve bedrijven Nederland zijn (zie figuur 3). Van de Top-30 hebben er twaalf een vestiging in Zuid-Holland.

Figuur 3. Zuid-Hollandse vertegenwoordiging in Technisch Weekblad top 30 (Technisch Weekblad, 2020).

Data over de generieke WBSO-regeling (Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk) is een waardevolle aanvulling op de private R&D-data omdat vrijwel alle innovatieve bedrijven gebruikmaken van de zeer toegankelijke WBSO. Van alle WBSO ontvangende bedrijven is 17% gevestigd in Zuid-Holland. De uitsplitsing naar COROP-regio toont dat op de regio Delft & Westland na, alle Zuid-Hollandse COROP’s achterblijven bij het Nederlandse gemiddelde wat betreft WBSO-deelname.

We kunnen concluderen dat een groot aantal van de meest innovatieve bedrijven van Nederland een vestiging heeft in Zuid-Holland en dat er in absolute zin veel private innovatieve plaatsvindt in Zuid-Holland, maar dat de regio in relatieve zin achterblijft. Bovendien doen leidende kennisinstellingen en universiteiten veel onderzoek in Zuid-Holland. De uitdaging is om het bedrijfsleven, en dan met name de middengroep, te laten profiteren van die publieke R&D en de innovatiekracht van de meest innovatieve bedrijven uit de regio.

Figuur 4. WBSO-bedrijven (exclusief zelfstandigen) als aandeel van het totaal aantal bedrijfsvestigingen per COROP regio in 2018 (RVO, 2020).

Het technologieprofiel van Zuid-Holland

Door een te analyseren hoe de R&D-middelen in Zuid-Holland worden ingezet ontstaat een beeld van het technologieprofiel van de regio. Begrip van de onderscheidende technologievelden in Zuid-Holland kan helpen om beleid richting te geven. Hoe stimuleren we de technologieën waarin we massa hebben bijvoorbeeld om maatschappelijke transities te bevorderen?

Op basis van WBSO-uitgaven presenteert figuur 5 het technologieprofiel van Zuid-Holland. De regio heeft een relatief sterk profiel op het gebied van medisch en farma, biotechnologie en plantaardige wetenschappen. De uitgaven aan mechanische- en elektrotechniek zijn hoog maar blijven enigszins achter bij het Nederlands gemiddelde. De R&D-uitgaven aan ICT komen redelijk overeen met het Nederlands gemiddelde, maar de grootte van de bol laat zien dat er in absolute termen veel bedrijven zijn die de WBSO-regeling benutten voor ICT-gerelateerd onderzoek.

Figuur 5. Technologieprofiel Zuid-Holland, 2018. Toelichting: de X-as is het verschil tussen het aandeel R&D-uitgaven binnen Zuid-Holland regio ten opzichte van totaal aandeel Nederland. De Y-as is de omvang van R&D-uitgaven in € miljoenen. De cirkelgrootte correspondeert met het totaal aantal WBSO-bedrijven (RVO, 2020).

Naast de WBSO bestaan verschillende instrumenten om innovatie te bevorderen. De MKB-innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT) stimuleert MKB samenwerking over regio- en sectorgrenzen heen. De TKI-PPS toeslag (PPS) subsidieert samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven vanuit de topsectoren. Uit een analyse van deelname van Zuid-Hollandse partijen aan de MIT en PPS-regeling per sleuteltechnologie (figuur 6) valt direct op dat het percentage projecten met een Zuid-Hollandse deelnemer een stuk hoger ligt dan het private-R&D-percentage van 17%. Zuid-Hollandse partijen zijn gewilde partners in nationale onderzoeksconsortia. Dat zegt iets over de kwaliteit van het onderzoek.

Verder valt op dat partijen uit de regio een dominante rol spelen in de life sciences, fotonica en quantum. Met name quantum springt eruit: bij alle quantum gerelateerde MIT-projecten in 2018 was een Zuid-Hollandse partij betrokken. De cijfers in figuur 6 laten dus zien dat Zuid-Holland op een aantal technologieën duidelijk een unieke positie inneemt.

Die technologische kennis biedt een basis om het economisch herstel van de regio rondom vorm te geven. Concreet betekent dat bijvoorbeeld dat er op die vlakken kansen liggen om waardevolle proposities te ontwikkelen voor het onlangs gelanceerde Nationale Groeifonds. Daarbij zien we in het bijzonder kansen voor de regionale right-to-play-technologieën die worden versneld als gevolg van corona, zoals Life Science and Health, maakindustrie en digitalisering.

In een eerder artikel in deze reeks constateerde we al dat er de komende jaren veel kansen zullen ontstaan in de Life Science and Health. Zuid-Holland is op basis van het technologieprofiel uitermate goed gepositioneerd om kansen die in deze sector ontstaan te verzilveren. Daarnaast zal de toenemende behoefte aan digitalisering de komende jaren vragen om innovatieve oplossingen (Mckinsey, 2020). Quantumtechnologie kan daar op termijn een substantiële bijdrage aan leveren.

Figuur 6. Percentage Zuid-Hollandse deelnemers in Nederlandse innovatieprojecten in 2018 (RVO, 2020).

De innovatiepartners van Zuid-Holland

Innoveren doe je samen met anderen. De data over de MIT- en PPS-regeling geven ook inzicht in samenwerkingsrelaties. Figuur 7a laat zien dat bij de PPS-regeling de kennisinstellingen in en rond Zuid-Holland sleutelposities hebben. TNO en TU Delft zijn met afstand de belangrijkste spelers, maar ook de WUR, NLR en TU Eindhoven zijn belangrijk in Zuid-Hollandse projecten. Opvallend in de data van de MIT (figuur 7b) is de sterke relatie met Amsterdam en Utrecht.

Om innovatie verder te stimuleren en samenwerking aan te jagen zijn goede connecties met de omliggende regio’s van groot belang. De kennisinstellingen in Zuid-Holland hebben daarbij een belangrijke rol om regionale bedrijven te positioneren in nationale consortia. Ook de regionale ontwikkelingsmaatschappijen kunnen daarbij een belangrijke rol vervullen. De komst van een regionale ontwikkelingsmaatschappij in Utrecht als counterpart voor InnovationQuarter is dan ook een kans voor Zuid-Holland.

 

Kansen: Zuid-Holland is goed gepositioneerd om innovatiekansen te pakken

De komende jaren zal het belang van innovatie als een drijver van economisch herstel verder toenemen in Nederland en Zuid-Holland. De uitdaging daarbij is om keuzes te maken die voortbouwen op het kennisprofiel van de regio en aansluiten op veranderingen die worden gedreven of versneld door Corona. Wij constateren om drie redenen dat Zuid-Holland een goede uitgangspositie heeft om die economische kansen te pakken:

  • De juiste kennis en een sterk netwerk. Zuid-Holland heeft een krachtige kennispositie en is goed vernetwerkt. Een aanzienlijk deel van de publieke R&D vindt plaats in de regio en met bedrijven en kennisinstellingen met diepgaande kennis van technologieën als quantum en fotonica heeft Zuid-Holland een onderscheidend technologisch karakter.
  • Gedeelde urgentie. Bovendien is er de afgelopen jaren fors geïnvesteerd in de regionale samenwerking, bijvoorbeeld met de Economic Board Zuid-Holland. Triple helix partijen weten elkaar te vinden en, belangrijker nog, zijn bereid tot samenwerking. De coronacrisis onderstreept het belang van die regionale samenwerking en heeft de gedeelde urgentie om regionaal in te zetten op innovatie verder versterkt.
  • Concrete regionale voorstellen. Met kennis en urgentie als belangrijke randvoorwaarden is er de afgelopen tijd hard gewerkt aan het ontwikkelen van concrete voorstellen. Regionale partners hebben proposities voor het Nationale Groeifonds ontwikkeld en hun krachten gebundeld in een regionale Groeiagenda. Kansen waarmee morgen aan de slag kan worden gegaan zijn er onder andere op het gebied van artificial intelligence, life sciences and health, quantum, waterstof en de maakindustrie. De analyse in dit artikel laat zien dat Zuid-Holland op deze thema’s een sterke positie heeft die verder verzilverd kan worden.

Zuid-Holland heeft alles in huis om zich uit de crisis te innoveren. Dat vereist dat we de ontstane urgentie benutten om regionale samenwerking te verstreken en samen in te zetten op concrete regionale voorstellen.

De coronacrisis en de onvermijdelijke economische crisis die daarop volgt, trekken een zware wissel op de Nederlandse en Zuid-Hollandse economie. Hoe hard die klap is, hangt niet alleen af van de lastig te voorspellen impact van Covid-19. Het hangt ook samen met de uitgangspositie van de regionale economie. In deze serie onderzoeken we hoe de Zuid-Hollandse economie ervoor staat op vier verschillende thema’s: economie, innovatie, human capital en de technologische industrie. Deze eerste editie trappen we af met een algemene analyse van de economische uitgangspositie van Zuid-Holland, de risico’s die we zien én de kansen.

 

Lees hier deel #2 en deel #3 van het Vierluik.

 

Hoe staat de Zuid-Hollandse economie ervoor en wat kunnen we verwachten?

Traditionele economische scenario’s en ramingen geven een eerste beeld van de uitgangspositie van de Zuid-Hollandse economie. Op basis van verschillende analyses ontstaat het beeld dat hoewel de Zuid-Hollandse economie en werkgelegenheid hard worden geraakt, de klap minder hard is dan in andere Nederlandse regio’s. In recente publicaties concludeert het UWV (2020) dat er in Zuid-Holland ten opzichte van Nederland minder banen zich in de direct getroffen sectoren bevinden. Daarmee is de arbeidsmarkt minder kwetsbaar. Een raming van onderzoeksbureau NEO Observatory (2020), uitgevoerd in opdracht van de Provincie Zuid-Holland, Economic Board Zuid-Holland, InnovationQuarter en de gemeenten Den Haag en Rotterdam, bevestigt dat beeld. De onderzoekers verwachten dat de economie in 2020 met 6 procent krimpt en in 2021 licht groeit met 1 procent. Dat betekent dat de economie van de regio minder hard krimpt dan de Nederlandse economie, maar dat het herstel ook minder uitbundig is. Eén verklaring voor de minder harde krimp in Zuid-Holland is de relatieve oververtegenwoordiging van de sectoren overheid en zorg in Zuid-Holland. Overheid en zorg zijn goed voor 23% van de Zuid-Hollandse economie, terwijl dit slechts 19% uitmaakt van de Nederlandse economie.

Figuur 1. Ramingen reëel bruto regionaal product (marktprijzen 2018) Zuid-Holland (NEO Observatory, 2020).

Figuur 1. Ramingen reëel bruto regionaal product (marktprijzen 2018) Zuid-Holland (NEO Observatory, 2020).

Het Zuid-Hollandse ecosysteem voor ondernemerschap

Traditionele economische ramingen zeggen echter weinig over het ondernemerschap in de economie van Zuid-Holland, terwijl ondernemerschap een belangrijke bron van economische vooruitgang en economisch herstel is. Zeker in een crisis, waarin bedrijven stoppen of failliet gaan, is het van belang dat ondernemers met slimme nieuwe oplossingen komen om economische en maatschappelijke waarde te creëren. De afgelopen jaren heeft het denken in entrepreneurial ecosystems (of: ecosystemen voor ondernemerschap) een vlucht genomen (Stam, 2014). De achterliggende gedachte: ondernemers creëren geen waarde als onafhankelijke actoren, maar zijn voor hun welslagen afhankelijk van randvoorwaarden – zoals financiering, infrastructuur en talent – en de interactie daartussen. Regio’s met een sterk ecosysteem zijn een betere voedingsbodem voor innovatief ondernemerschap. Het omgekeerde is ook waar: ondernemen is een stuk lastiger in regio’s met een zwak ecosysteem voor ondernemerschap, bijvoorbeeld vanwege een gebrek aan durfkapitaal.

Tegen die achtergrond beschouwen de Economic Board Zuid-Holland en InnovationQuarter de Zuid-Hollandse economie als een entrepreneurial ecosystem. De benadering biedt een kader om systematisch na te denken over de sterktes en zwaktes van de regionale economie en in welke mate die worden beïnvloed door de coronacrisis (zie figuur 2). Als gevolg van of versneld door de Corona-uitbraak signaleren wij drie ontwikkelingen die de economie van Zuid-Holland sterk beïnvloeden. In deze analyse fungeren deze ontwikkelingen als de lens waardoor we naar de ecosysteemelementen kijken.

 

Figuur 2. IQ-perspectief op ecosysteem denken, bewerking van Stam (2014).
Figuur 2. IQ-perspectief op ecosysteem denken, bewerking van Stam (2014).

De gevolgen van Corona: drie trends

Wij signaleren drie ontwikkelingen waarvan de tijdshorizon, impact en waarschijnlijkheid verschilt. Deze ontwikkelingen brengen risico’s met zich mee, maar bieden zeker ook kansen:

  1. Economische stagnatie. Hoewel het koffiedik kijken is wat de precieze economische gevolgen van de coronacrisis zijn, is een economische crisis onontkoombaar. 
  2. De anderhalve-meter-economie. Tot er een vaccin is de verwachting dat de anderhalve meter afstand waar mogelijk wordt geborgd. Dat heeft consequenties voor de economie en hoe wij samenwerken. Zo versnelt het nu al digitalisering.
  3.  Productiesoevereiniteit. De coronacrisis toont dat internationale toeleverketens kwetsbaar zijn en lijkt de geopolitieke spanningen die er al waren, te versterken. We verwachten dat kostenefficiëntie niet langer het enige criterium is bij het inrichten van waardeketens. Productiezekerheid en de voorwaarden waaronder wordt geproduceerd worden belangrijker en kunnen een stimulans zijn voor circulair produceren.

De impact op het Zuid-Hollandse ecosysteem

De beschouwing van de tien ecosysteemelementen (zie figuur 2) vanuit de drie trends legt een aantal significante risico’s en kansen bloot voor het Zuid-Hollandse ecosysteem voor ondernemerschap. We bespreken vijf ecosysteemelementen.

Netwerken – Wetenschappelijk onderzoek heeft keer op keer bevestigd hoe belangrijk face-to-face-interactie is voor kennisoverdracht in innovatietrajecten. Dit geldt in het bijzonder voor de overdracht van tacit knowledge: complexe kennis die lastig te vangen is in schrift. De afgelopen tijd is face-to-face-interactie echter sterk afgenomen als gevolg van de geadviseerde anderhalve meter afstand, terwijl videobellen in toenemende mate de standaard is geworden. Wij verwachten dat de afgenomen interactie op de werkvloer en de toename van videobellen de overdracht van tacit knowledge bemoeilijken en innovatie kunnen remmen. Bovendien kan de rol van toeval in innovatietrajecten niet worden onderschat. Toevallige ontmoetingen bij de koffieautomaat kunnen het startschot zijn van een nieuwe innovatie. Ook het aantal toevallige ontmoetingen is het afgelopen halfjaar drastisch afgenomen. Hier ligt een belangrijke opgave voor aanjagers en versterkers van het ecosysteem, zoals decentrale overheden en InnovationQuarter, om alternatieve vormen voor interactie te faciliteren. Bijvoorbeeld door hybride innovatietrajecten te begeleiden waarin we digitale communicatietoepassingen combineren met Corona-proof fysieke overleggen op kritieke momenten.

Minder face-to-face interactie en toevallig ontmoetingen kunnen innovatieprocessen frustreren.

Nieuwe kennis – De economische stagnatie leidt niet alleen tot minder marktvraag. Ook leidt het er naar verwachting toe dat private R&D-budgetten afnemen, omdat bedrijven budgetten aanwenden om de dagelijkse operatie te bekostigen. Rabobank verwacht een daling van private R&D-uitgaven in de Verenigde Staten van 6,8 % (basisscenario) tot 13,6 % (extended scenario; Rabobank, 2020). Als we ervan uitgaan dat de private R&D-uitgaven in Zuid-Holland komend jaar met een zelfde percentage dalen, dan betekent dat een afname van circa € 136 tot € 272 miljoen aan regionale R&D-uitgaven of 700-1400 fulltime private R&D-banen. Zeker in het licht van de al jaren dalende arbeidsproductiviteitsgroei in Nederland is de reflex om R&D-budgetten te korten riskant (Trouw, 2020).

Figuur 3. Verwachting private R&D-uitgaven Verenigde Staten en Zuid-Holland (Rabobank, 2020; bewerking InnovationQuarter).

Hopelijk ondervangen de investeringen vanuit het door het Kabinet aangekondigde Groeifonds deze terugval in R&D-uitgaven en lokken deze publieke investeringen ook extra private uitgaven uit.

Leiderschap – Zowel de anderhalvemetereconomie als de economische stagnatie waarmee we worden geconfronteerd, kunnen invloed hebben op de regionale samenwerking. Bedrijven die zich moeten focussen op de eigen financiële situatie, kunnen minder tijd en aandacht hebben voor regionale samenwerking. Dat is een risico: juist in tijden van crisis zijn samenwerking en gezamenlijke visievorming essentieel om klappen op te vangen en nieuwe verdienmodellen te ontwikkelen. Nationale investeringen in waterstof bieden bijvoorbeeld kansen om ook machines en diensten te ontwikkelen. Een gebrek aan face-to-face-interacties als gevolg van de anderhalvemetereconomie maakt het bovendien lastiger om nieuwe contacten op te doen. Het belang bestaande contacten te onderhouden en het regionale netwerk te consolideren neemt daarmee alleen maar toe. Tegelijk geldt dat juist de gevoelde urgentie kan leiden tot méér samenwerking. Hier ligt een belangrijke opgave voor de Economic Board Zuid-Holland om dit potentieel aan leiderschap te activeren.

Marktvraag – De Coronacrisis kan de aandacht voor de regionale schaal ook doen toenemen. De crisis toont de beperkingen van internationale waardeketens die afgelopen jaren zijn geoptimaliseerd met efficiëntie als uitgangspunt. Bedrijven en nationale overheden realiseren zich in toenemende dat het niet aanhouden van voorraden en afhankelijk zijn van één productielocatie in het verre buitenland risico’s met zich meebrengt. Ook op Europees niveau wordt hier momenteel over nagedacht. Onze verwachting is dat die kwetsbaarheden een aanleiding zijn om bepaalde productieketens te heroverwegen of differentiëren in de vorm van reshoring of near shoring. Dat kan leiden tot meer productie dichterbij huis, mogelijk zelfs regionaal.

De convergentie van productiekosten (Economist, 2019)

Figuur 4. De convergentie van productiekosten (Economist, 2019).

Interessant in dat verband is de constatering dat er sprake is van convergentie van productiekosten (zie figuur 4). De gemiddelde productiekosten in China zijn in de periode 2004-2018 fors gestegen en naderen de gemiddelde productiekosten in de Verenigde Staten. Hoewel we ons realiseren dat de productiekosten voor veel goederen de komende jaren nog goedkoper zullen zijn in het buitenland dan in Nederland, is het te verwachten dat de businesscase voor productie in eigen land de komende jaren realistischer wordt. Met name op het gebied van het low quantity, high complexity productie zien wij de komende jaren kansen voor reshoring.

Talent – Deze drie trends hebben natuurlijk ook enorme invloed op de arbeidsmarkt. Hele sectoren staan zwaar onder druk, en ook binnen sectoren die het in het algemeen nog redelijk doen, neemt de dynamiek van banen die verdwijnen én ontstaan fors toe. In een apart artikel gaan we hier dieper op in.

Nieuwe economische kansen voor ondernemers

Hoewel een harde klap onontkoombaar is, ontstaan er ook kansen voor ondernemers die slim inspelen op de onzekere en veranderende economische omstandigheden. In een recente publicatie signaleren de Amerikaanse hoogleraar ondernemerschap Daniel Isenberg en ondernemer Eric Schultz (2020) tal van kansen als gevolg van vijf ontwikkelingen. Voorbeelden zijn telemedicine, digitaal onderwijs en flexibilisering van productieprocessen.

Figuur 5. Vijf ontwikkelingen leiden tot kansen voor ondernemers (Isenberg en Schultz, 2020).

Figuur 5. Vijf ontwikkelingen leiden tot kansen voor ondernemers (Isenberg en Schultz, 2020).

Voortbouwend op analyse van Isenberg en Schultz (2020) en de ecosysteemanalyse zien wij in ieder geval drie concrete kansen voor de regionale economie van Zuid-Holland:

  1. Versnelde digitalisering en robotisering. Digitalisering en robotisering staan al langer op de agenda bij veel innovatieve bedrijven in de regio. Uit gesprekken met bedrijven weten we dat bedrijven die vooroplopen op het gebied van robotisering minder hard zijn geraakt door de coronacrisis. Gerobotiseerde productieprocessen konden ondanks de anderhalve-meter-afstand doorgang vinden. Voor bedrijven die nog niet zo ver waren onderstreept Corona de urgentie van digitale en robotiseringstoepassingen. Een concrete kans is om met robotica een oogstrobot te ontwikkelen voor de Zuid-Hollandse (en internationale) tuinbouw.
  2. Dichter bij huis produceren. Reisbeperkingen en bewustwording van de beperkingen van internationale waardeketens kunnen een kans zijn om regionale samenwerking en regionale productie naar een hoger plan te tillen. Hoewel wij niet verwachten dat de Coronacrisis zal leiden tot een radicale reshoring naar Nederland, zijn wij er van overtuigd dat een deel van de productie in het buitenland gebeurt als gevolg van informatie-asymmetrieën: bedrijven weten simpelweg niet dat hun buurvrouw of buurman hun bepaalde onderdelen ook kan leveren of produceren. Door informatiebarrières weg te nemen en bedrijven aan elkaar te verbinden valt hier een wereld te winnen. Dit principe is overigens niet alleen toepasbaar op de eigen regio, maar ook op Europa. Door meer gebruik te maken van complementaire competenties in andere Europese regio’s kunnen Europese interregionale waardeketens worden gebouwd waarmee de concurrentie op de globale markt kan worden aangegaan. De Europese Commissie zet hier ook op in.
  3. Samen nieuwe waardeketens ontwikkelen. Economische neergang maakt het vinden van nieuwe producten en diensten urgent voor veel bedrijven. Tegelijkertijd maken Nederland en Europa veel geld vrij om te werken aan economisch herstel en blijven we met elkaar staan voor grote maatschappelijke opgaven rondom de energietransitie, de gezondheidszorg en voeding. Urgentie, middelen en opgaven bieden volop kansen om met elkaar nieuwe producten en diensten te ontwikkelen voor complexe opgaven. Dit is een kernthema in de regionale Groeiagenda en bijvoorbeeld binnen de ActieAgenda Technologische Industrie.

Trots is ze vooral op anderen. Prof. Dr. Hester Bijl praat begeesterd over haar idealen, maar is bescheiden als het op haar eigen prestaties aankomt. Het woord ‘gezamenlijkheid’ valt in ons gesprek maar liefst zeven keer. Toch heeft Bijl, bestuurlijk boegbeeld van de Economic Board Zuid-Holland, een indrukwekkende carrière die trots stemt. Ze was de eerste vrouwelijke hoogleraar bij Lucht- en Ruimtevaarttechniek in Delft en de eerste vrouwelijke decaan. Vanaf februari 2021 wordt ze de allereerste vrouwelijke rector magnificus van de Universiteit Leiden. Daarmee is ze een van de belangrijkste boegbeelden in Zuid-Holland en Nederland.

Ze is even stil. Alsof ze niet goed weet wat ze moet met de vraag. “Waar krijg ik een kick van? Ja, als we met elkaar iets moois voor elkaar krijgen… Dat we als universiteit binnen een week het onderwijs hebben weten te digitaliseren bijvoorbeeld.” En welke rol heeft ze zelf dan in dat succes gespeeld? “Wij hebben slechts de juiste mensen op de juiste plekken gezet en voor ondersteuning gezorgd. Maar daarna hebben vooral andere mensen hun werk heel goed gedaan.”

En waar ben je zélf nou heel trots op? Ik probeer je al een tijdje een boude uitspraak te ontlokken, maar het lukt me maar niet.

“O haha, je wilt me een uitspraak laten doen! Ja, ik ben inderdaad niet zo iemand die zich de hele tijd trots loopt te voelen. Nou…ik ben eigenlijk wel trots op onze universiteit. Vooral op de mensen die er werken. Veel Spinozaprijzen, hartstikke goede wetenschappers. Dus ja, trots op de organisatie en de mensen.”

Het is tekenend voor het gesprek. Hester Bijl praat begeesterd over haar idealen, maar is bescheiden als het op haar eigen prestaties aankomt. Het woord ‘gezamenlijkheid’ valt maar liefst zeven keer. Toch heeft Bijl een indrukwekkende carrière die trots stemt. Ze was de eerste vrouwelijke hoogleraar bij Lucht- en Ruimtevaarttechniek in Delft en de eerste vrouwelijke decaan. Vanaf februari 2021 wordt ze de eerste vrouwelijke rector magnificus van de Universiteit Leiden.

Waar groeide je op?

“In Voorburg. Ik heb een half jaar in Engeland en een half jaar in de VS gewoond, verder eigenlijk altijd in Zuid-Holland.”

Groot gezin, klein gezin?

“We waren met twee kinderen thuis. Ik heb een zus, geadopteerd uit Korea. Ze kwam toen ik vier was, dus ik herinner me geen leven meer zonder haar. We zien er natuurlijk heel anders uit, daar krijg ik eindeloos veel vragen over.”

Wat voor vragen?

“Vragen als: wat vind je nou van je zus? Vind je d’r aardig? Dat vraag je nooit aan mensen die géén geadopteerde zus hebben. Zoiets vroeg ik me ook nooit af, wij voelden gewoon als zus en zus.”

Je krijgt als kind vaak een blauwdruk, een ideaalplaatje mee. Het ene gezin stimuleert reizen en avonturen beleven, het andere meer huisje-boompje-beestje. Hoe was dat bij jullie?

“Intellectuele ontwikkeling werd bij ons gestimuleerd. Mijn zus en ik waren natuurlijk ook twee vrouwen, dus kregen ook de boodschap mee: zorg dat je op eigen benen kunt staan. Word onafhankelijk, zowel in je denken als financieel.”

Je hebt een voorlopersrol als vrouw in de top van de academia, zat je daar eigenlijk op te wachten?

“Ik heb hem niet opgezocht, maar vind het niet erg dat hij op mijn pad komt. Het past in mijn wens om me te ontwikkelen ten behoeve van de maatschappij. Ik zoek daarbinnen het pad dat bij mij past. Maar als ik met dat pad kan zorgen dat er een heleboel andere mensen kansen krijgen, dan vind ik dat zeker een voordeel.”

Merkte je dat je iets veranderde doordat je op die positie kwam?

“Het feit dát je als vrouw op zo’n plek zit en dat mensen dus zien dat het kan, is al een heel belangrijke verandering. Het beeld dat mensen hebben, wordt actief gecorrigeerd. Bovendien heb ik me als decaan extra ingespannen om weer meer vrouwelijke hoogleraren te benoemen. Dus met die positie komt ook invloed. Maar die boegbeeldfunctie an sich blijft gewoon een heel belangrijke.”

Wie was voor jou een boegbeeld?

“Mijn oma, grappig genoeg. Die is uit 1906 en is na het krijgen van kinderen weer aan het werk gegaan. Ze was voorlichtster bij Rijkswaterstaat en kon altijd heel leuk vertellen over wat ze deed. Deed veel in de arbeidersvereniging, ze stond heel actief in de wereld.”

Maar aan het werk gaan na kinderen, dat was toen nog helemaal niet zo normaal.

“Helemaal niet! Dat realiseerde ik me pas later. Ik heb altijd een zwak gehouden voor sterke vrouwen, vrouwen die zich uitspreken. Ayaan Hirsi Ali vond ik altijd wel stoer. En de eerste vrouwelijke ministers, de wegbereiders. Sigrid Kaag, gewéldig.”

“Zijn we nu trouwens niet te erg met de vrouwenzaak bezig?” vraagt Bijl. “Ik bestuur ook gewoon een universiteit.”

Je hebt gelijk. Vanaf 2021 word je rector magnificus in Leiden. Wat ga je anders doen dan je voorganger Carel Stolker?

“Daar ga ik de komende tijd over nadenken. Het is nog vroeg. Dat hebben we bewust zo gedaan, zodat ik mee kan zoeken naar een goede voorzitter. Nu is Carel nog bezig en ik vind dat hij het geweldig doet. Echt een bindend leider; heel zichtbaar, op Twitter en in de buitenwereld, maar ook intern. Ik ben een totaal andere persoon natuurlijk.”

Ik las over je: Hester Bijl houdt van moeilijke dingen.

“Klopt, ik wilde altijd al veel leren en mezelf ontwikkelen. Zodra ik het trucje ken, ga ik weer op zoek naar iets dat ik nog niet kan. Ik had ook niet gepland: ik wil rector magnificus worden. Maar op een bepaald moment wil ik dan weer wakker liggen van m’n baan. Dat motiveerde onder andere mijn overstap van Delft naar Leiden. Ik had aan de TU Delft een superleuke functie als decaan. Prachtige faculteit. Maar ik lag niet meer wakker. Toen kwam de kans in Leiden voorbij: de universiteit belde of ik in het College van Bestuur wilde.”

Wat is er zo leuk aan besturen? Dat moet je me echt even uitleggen. Iemand als jij, die zo gek is op de inhoud, drijft toch alleen maar weg van haar vak?

“Je kunt ook inhoudelijk besturen. Waar moet het met het onderwijs naartoe, bijvoorbeeld. Het is een ander soort inhoud, inderdaad niet meer de numerieke stromingsleer waarin ik gepromoveerd ben. In deze bestuursfunctie kun je een organisatie een stap verder brengen op bijvoorbeeld diversiteit of valorisatie. Maar ik blijf wel een inhoudelijke bestuurder. Dus ik begin met de vraag waar we naartoe moeten en daarna volgt de vraag hoe we daar komen.”

Een klein vragenvuurtje tussendoor. Welke krant lees je?

“NRC, Volkskrant en het FD.”

Hoe kom je het best tot rust?

“Met een boek in bad. Of lekker in de tuin werken. Ik heb een moestuin, daar probeer ik in het weekend langs te gaan.”

Hoogste doel in het leven?

“Pfoe, da’s moeilijk! Mezelf maximaal ontwikkelen om me ook maximaal in te kunnen zetten voor een betere wereld.”

Wat neem je mee uit deze crisis?

“Ik denk toch een hernieuwd inzicht in hoe wendbaar we kunnen zijn als het nodig is. Als ik zie hoe snel onze universiteit het onderwijs heeft gedigitaliseerd, hoe snel we onszelf op orde hadden. Dat tempo, die wendbaarheid verraste me.”

Als je één wens mag noemen voor de wereld van morgen?

“Een samenleving waarin we zorgen dat iedereen kansen krijgt. Echt inclusief en duurzaam.”

 

Waar heb je je de afgelopen jaren als vice-rector voor ingezet?

“Ik heb drie portefeuilles: onderwijs, diversiteit en valorisatie. Op onderwijsvlak heb ik me ingezet voor arbeidsmarktvoorbereiding. Sommige faculteiten hebben echt career services ingericht, binnen opleidingen is er meer aandacht gekomen voor vaardigheden bij studenten en tenslotte heeft elke faculteit nu een adviesraad met externen. Die raad toetst: waartoe leiden we op en sluit dat aan bij wat er nodig is?”

“Aan de valorisatiekant heb ik me ingezet voor meer verbinding op het Leiden Bio Science Park.”

Is het Leiden Bio Science Park onderdeel van de universiteit?

“Wij hebben een stuk grond, maar het is eigenlijk een samenwerkingsverband. Het LUMC zit er, de universiteit, maar ook meer dan 200 bedrijven. De synergie daar wil je maximaal benutten om nieuwe bedrijven te starten, om kennis te delen, om meer toegang tot kapitaal en faciliteiten te krijgen. We zijn nu bezig een incubator op te zetten voor Life Sciences. Maar die nabijheid werkt ook door in human capital: misschien heeft het ene bedrijf een tekort en het andere bedrijf mensen over. Of kunnen mensen beter getraind worden via de universiteit.”

Valorisatie is binnen heel Zuid-Holland lastig. We zijn enorm kennisdicht, maar we komen moeilijk van kennis naar kassa. Wat is daarvoor nodig?

“We hebben een sterke kennispositie en talent dat de hele wereld overgaat. Maar om die kennis te vermarkten is er meer nodig dan een wetenschappelijke publicatie en een promovendus. Ik geloof er erg in dat je daarvoor iets in moet richten voor jonge onderzoekers. De universiteit van Berkeley heeft daar een prachtig programma voor: Cyclotron Road. Studenten met een sterk idee of een innovatie krijgen na hun studie nog twee jaar lang de tijd om met funding en faciliteiten vanuit de universiteit hun idee te ontwikkelen en richting markt te brengen. Het zit als het ware tussen promotie en bedrijf in. Zo’n programma zouden wij ook moeten hebben.”

“Tegelijkertijd hoeft dat, zeker op een brede universiteit als de onze, niet voor iedereen. Fundamenteel onderzoek hoeft niet altijd vermarkt te worden. Maar die twee, fundamenteel onderzoek en bedrijfsleven, hebben elkaar wel nodig. Alleen je moet al vroeg met elkaar in gesprek gaan. Het heeft geen zin om een onderzoeker in z’n kamer te laten zitten en te wachten of het dan toevallig heel nuttig is wat-ie heeft gedaan. Je moet samenwerken.”

Is Delft niet beter in het vermarkten van kennis? Die stimuleren vanaf het eerste jaar al ondernemerschap.

“Ik denk dat een technische universiteit ook een andere rol heeft. Wij zijn een brede universiteit. Met onder andere heel sterke sociale wetenschappen, zoals rechtsgeleerdheid. Maar als ik kijk naar ons Leiden Bio Science Park en de bedrijven die zijn voortgekomen uit de kennis van onze bèta- en medische faculteiten: die doen eigenlijk niet onder voor Delft. Ze zijn alleen minder bekend.”

Je hoort wel eens: Leiden mag zichzelf best wat meer op de borst kloppen.

“Ik vind op de borst kloppen altijd een beetje…ik houd daar niet zo van. Laten zien wat je doet, dat is wel belangrijk. Toen ik begon en de portefeuille ‘valorisatie’ toegewezen kreeg, heb ik een rondje langs de velden gemaakt. En ook ík was verbaasd over de enorm waardevolle projecten en de kennis die ik aantrof. Daar moeten we eigenlijk veel meer over communiceren. Dus ja, die mening deel ik wel. We zijn soms zo hard bezig met de inhoud dat we vergeten er ook nog over te vertellen.”

Wat is er mis met jezelf op de borst slaan? Als je je mond niet opentrekt, dan kom je toch nergens?

“Nee, dat is waar. Maar gaan roepen ‘Kijk eens hoe goed wij zijn!’, dat werkt denk ik niet. Je moet goed uitleggen wat je doet, dan kunnen anderen zeggen hoe goed je bent. Je moet niet een te grote broek aantrekken.”

“Alhoewel, soms moet je ook met een bulldozer binnenkomen om positie te krijgen. Maar het is een uitdaging om dan niet vervolgens mensen tegen je in het harnas te jagen. Het moet je ook gegund zijn, dat blijft een delicate balans. Zodra je harder gaat dan je gegund wordt, kom je in een ingewikkelde positie.”

Heb jij ook een bulldozer in je?

“Ja, die heb ik zeker. Maar die zet ik wel gericht in. Op tien thema’s bulldozeren, dat is geen goede strategie. Dus kies je battles.”

En wat voor Hester zien wij dan, als jij gaat bulldozeren?

“Dan ben ik heel gedreven, vasthoudend, probeer ik het linksom en rechtsom.”

En doe je dan ook uitspraken als: ‘Jij gaat hier niet de deur uit voordat we een deal hebben!’

“Ja, zeker.”

Cool.

“Haha ja, als het niet via de verleiding gaat, dan moet je bulldozeren.”

Campus Gouda

Campus Gouda gaat samenwerken met de Human Capital Agenda (HCA) van de Economic Board Zuid-Holland en de provincie Zuid-Holland om het Leven Lang Ontwikkelen in de zorg op te zetten. Een jaar geleden heeft regio Midden-Holland het Human Capital Akkoord (HCA) ondertekend. Sinds de ondertekening heeft de regio binnen Campus Gouda hard gewerkt om een bijdrage te kunnen leveren aan de ambities van het Human Capital Akkoord. Daar is nu een eerste resultaat in geboekt. De HCA levert een kwartiermaker om een projectvoorstel voor Zorgopleidingen te ontwikkelen. Campus Gouda gaat hiermee een nieuwe fase in.

Campus Gouda richt zich niet alleen op jongeren vanuit mbo of het voortgezet onderwijs, maar wil ook volwassenonderwijs rondom zorg een plek geven. Zorgpartijen, overheid en onderwijs zetten zich gezamenlijk in voor versterken van hoger onderwijs op het gebied van zorg met als doel het verhogen van het aantal zij-instromers en het duurzamer inzetbaar maken van werknemers in de zorg door hen bij te scholen op het gebied van digitale skills. Op deze manier kunnen werknemers langer in hun huidige baan blijven werken. Dat er meer handen in de zorg en welzijn nodig zijn, dat is inmiddels bij alle partijen duidelijk.

Campus Gouda wil samen met de provincie, de Human Capital Agenda, zorgpartners, mbo en hbo-onderwijs inzetten op vernieuwend onderwijs rondom zorg en mensen klaarstomen voor de toekomst. Met een kwartiermaker wordt de eerste belangrijke stap hierin gezet.

 

De technologische industrie in Zuid-Holland heeft veel potentie. Om die potentie waar te maken gaan tientallen ondernemers, onderzoekers en andere belanghebbenden een ActieAgenda uitwerken. Dat was de conclusie tijdens de Regionale Online Executive Meeting (ROEM) voor de technologische industrie in Zuid-Holland die plaatsvond op dinsdag 23 juni. Op de bijeenkomst werden de resultaten van een omvangrijk onderzoek naar de Zuid-Hollandse technologische industrie gepresenteerd. De onderzoeksresultaten en de discussie daarover vormen de basis voor de ontwikkeling van een ActieAgenda voor de Zuid-Hollandse technologische industrie.

Regionale Online Executive Meeting

Deelnemers van de ROEM kijken terug op een succesvolle bijeenkomst. David Pappie, Directeur Topsectoren en Industriebeleid bij het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat opende de bijeenkomst met de woorden: “Wat een indrukwekkend gezelschap van belanghebbenden is hier bijeengebracht.” Martin van Gogh, ondernemer en één van de initiatiefnemers spreekt van een “Succesvolle bijeenkomst waar enthousiasme en ambitie goed voelbaar waren.” Veel van de aanwezigen zullen de komende tijd een actieve bijdrage leveren aan het vormgeven van de ActieAgenda Technologische Industrie.

Concretiseren ActieAgenda

De komende tijd gaan Zuid-Hollandse deelnemers van de ROEM samen aan de slag om de ActieAgenda te concretiseren en ideeën te bundelen. In nauwe samenwerking met ondernemers uit de regio zijn vier samenhangende actielijnen geformuleerd die centraal staan in de ActieAgenda:

  1. Nieuwe waardesystemen en waardeketens. In een waardesysteem werkt een groep bedrijven en kennisinstellingen samen aan producten en diensten met een vergelijkbare technologische basis voor verschillende markten. Zo stimuleren we de cross-overs tussen die sectoren. De eerste actielijn wordt getrokken door Steven Soederhuizen (GKN Fokker), Hugo Vos (Demcon-West) en Arnaud de Jong (TNO Industrie).
  2. Digital supply system. In een digital supply system wisselen bedrijven informatie uit die het mogelijk maakt het hele netwerk te optimaliseren. Daarmee wordt het netwerk efficiënter, flexibeler en robuuster en verbetert de kwaliteit en levertijd. Uiteindelijk kunnen dan betere producten sneller en tegen lagere kosten worden geleverd. De tweede actielijn wordt getrokken door Jan van der Wel (Technolution), Leo Brand (VOPAK), Ronald Koot (Boers en co) en Jeroen Broekhuijsen (TNO ICT).
  3. Human capital. Goed opgeleide mensen zijn essentieel om nieuwe waardesystemen en een digital supply system te bouwen en te gebruiken. Om het schaarse talent te binden aan de technologische industrie worden bestaande initiatieven versterkt en gebundeld. We zetten erop in jongeren te verleiden om voor de technologische industrie te kiezen, verbeteren de aansluiting tussen arbeidsmarkt en onderwijs, en stimuleren een leven lang ontwikkelen. De derde actielijn wordt getrokken door Fabienne van Booma (VSL), Arie van Andel (Oceanco), Maarten Schippers (Airbus DS) en Aad van Pelt (Human Capital Akkoord).
  4. Branding, hotspots en netwerken. Om samen te innoveren, moeten we elkaar beter leren kennen en vertrouwen. De kwaliteit van de technische bedrijven in het netwerk moet beter zichtbaar worden – zowel intern als naar buiten toe. We kunnen trots zijn op onze innovaties en zullen dat beter moeten communiceren. Het onderlinge vertrouwen gaan we versterken door samen te werken rondom hotspots en door te werken aan een gezamenlijk verhaal dat alle partijen verbindt. De vierde actielijn wordt getrokken door André Boer (Krohne), Nils van Nood (GustoMSC) en Delia Wind (Holland Instrumentation).

De actielijnen bouwen voort op bestaande activiteiten in de regio zoals SMITZH, Holland Instrumentation en het Human Capital Akkoord en voegen daar extra dimensies aan toe. Zo werkt de regio aan een toekomstbestendige, gezonde groei voor en door de Technologische Industrie in Zuid-Holland. Toepassingen die worden ontwikkeld door de technologische industrie zullen bijdragen aan digitalisering, energietransitie en duurzaamheid en daarmee aan het toekomstige verdienvermogen van zowel Zuid-Holland als Nederland.

Over het onderzoek

Het onderzoek, uitgevoerd door onderzoeksbureau Berenschot en nauw begeleid door een groep betrokken Zuid-Hollandse ondernemers, omvatte onder andere een uitgebreide kwantitatieve analyse van de sector en het regionale innovatievermogen. De onderzoekers constateren dat het aantal bedrijven in de Technologische Industrie in Nederland de afgelopen vijftien jaar sterk is gestegen. De grootste stijging deed zich voor in Zuid-Holland, waar nu ruim 31.000 technologische bedrijven dat in 2019 actief zijn – goed voor circa 110.000 werknemers. Zuid-Hollandse bedrijven zijn betrokken bij de ontwikkeling en toepassing van een breed scala aan technologieën. Onder andere de optica, (nano)materialen en quantumtechnologie in Zuid-Holland zijn van wereldklasse. Veel van de bedrijven in de Zuid-Hollandse technologische industrie zijn klein. Deze bedrijven hebben minder armslag om te investeren in innovatie en dus is het gemiddelde percentage van de omzet dat daaraan wordt besteed betrekkelijk laag, 2 procent. Wel is de arbeidsproductiviteit in de Zuid-Hollandse technologische industrie hoger dan in de rest van Nederland – en stijgt die ook sneller.

Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met 23 innovatieve ondernemers actief in de Zuid-Hollandse technologische industrie en hun eindklanten, zoals Lely, Airbus DS, GKN Fokker, Damen, Krohne, RijkZwaan, Shell en Janssen Pharmaceuticals, en een reeks kleinere en grotere toeleveranciers. De ondernemers zijn bevraagd op de belangrijkste trends en kansen die zij zien voor de sector. Alle koplopers zetten digitale transformatie in hun top 3, waaronder IoT, datamanagement en -gebruik, cloud-computing, integrale productieprocessen en robotisering vallen. Eén van hen zegt: “De digitalisering moeten we omarmen, anders beweegt productontwikkeling en -innovatie van ons weg.” Ook de thema’s “ontwikkelsnelheid en -complexiteit” en “globalisering” worden door veel innovatie-koplopers genoemd. Het definitieve onderzoeksrapport wordt de komende tijd gefinaliseerd op basis van de input opgehaald tijdens de executive bijeenkomst.